W Domu Uphagena przy ul. Długiej 12 w Gdańsku. Świat iluzji. Osiemnastowieczne „ryciny optyczne” i „magiczne skrzynki” to tytuł wystawy czynnej w Domu Uphagena przy ul. Długiej 12, Oddziale Muzeum Historycznego Miasta Gdańska. Oglądamy grafiki ze zbiorów Joanny Sidorczak-Heinsohn i Gunnara Heinsohna. Jest też – specjalnie skonstruowana – „magiczna skrzynka”, umożliwiająca oglądanie owych grafik – jak za dawnych lat – z efektem przestrzennym.

Ekspozycję zorganizowało Towarzystwo Dom Uphagena.

Sceny biblijne, widoki miast, ścięcie Marii Antoniny

Grafiki pochodzą ze zbiorów Joanny Sidorczak-Heinsohn i Gunnara Heinsohna. Tworzyli je europejscy artyści w XVII i XIX wieku, zanim wynaleziono fotografię, fotoplastykon także powstał później, nie mówiąc o telewizji, radiu i internecie. Oglądano więc ryciny ukazujące widoki miejskie z różnych stron świata, były też inne tematy, taką możliwość dawały objazdowe „magiczne skrzynki”.

– Artyści wykonywali bardzo starannie te grafiki, kolorowali je, one były naprawdę piękne i powoli rozszerzano ich tematykę  – powiedziała na wernisażu Joanna Sidorczak-Heinsohn. – Początkowo najczęstszym tematem „widoków optycznych” były sceny biblijne. Z czasem, zgodnie z rozwojem zapotrzebowania rynku, oferta została wzbogacona. Ludzie prości byli ciekawi, jak żyją ludzie bogaci i temu grafiki i „magiczne skrzynki” służyły.

Na rycinach pojawiały się niezwykłe widoki statków, wyjątkowych miast, królewskich pałaców i szlacheckich siedzib i ogrodów w Wielkiej Brytanii, Francji i Holandii, widoki Wenecji, Florencji, starożytnego i współczesnego Rzymu oraz najbardziej efektowne budynki publiczne w Londynie i jego okolicach, opowiada kolekcjonerka. Druki optyczne dostarczały też wrażeń z Nowego Świata i z egzotycznej Azji. Nie obce były również tematy moralizatorskie i te z trudem mieszczące się w dopuszczalnych granicach obyczajowych. Były one również wykorzystywane do celów propagandowych, w czasie rewolucji francuskiej pokazywano ścięcie Marii Antoniny. Liczba opracowanych tematów na podstawie zachowanych odbitek szacowana jest w tysiącach.
– Początkowo ryciny te stanowiły dumę prywatnych kolekcji, służyły nauce geografii, poszerzaniu wiedzy o świecie, stopniowo, kiedy miedzioryty i staloryty wyparły nowe techniki, stały się już głównie atrakcją jarmarczną, przez co popadły w zapomnienie – mówiła Joanna Sidorczak-Heinsohn. – A w chwilach największego ich rozkwitu za kilka groszy można było zwiedzić cały świat. Myślę, że ta wystawa pozwoli nam spojrzeć na świat oczami XVIII – wiecznych mieszkańców Domu Uphagena, tak się pięknie złożyło, że możemy je tutaj państwu przedstawić.

Wielowymiarowy widok o pogłębionej perspektywie

Miejscem narodzin „widoków optycznych”, prezentowanych na wystawie, był Londyn w 1717 r. W latach 1740-1790 kolejne oficyny wydawnicze otwierały swoją działalność w Paryżu, Augsburgu, Wiedniu, Amsterdamie i Basanno. Grafiki tego typu nazywano różnie: w Niemczech „Guckkastenbilder”, we Francji „Vue Optique” , w Anglii „Perspective View”. Niestety, mimo że ta rozrywka dotarła na tereny Polski, nie stworzono dla niej odrębnej polskiej nazwy. Powoduje to dziś pewne zamieszanie w polskim nazewnictwie.

Grafiki oglądano za pomocą przyrządu o nazwie „zograskop”, prostego stojaka na soczewkę o ogniskowej od 110-130 mm, w której obraz sprawiał wrażenie wielowymiarowego widoku o pogłębionej perspektywie. Dodanie lustra ustawionego pod kątem 45st. umożliwiło przeniesienie widoku leżącej płasko na stole grafiki na wysokość wzroku.
– Duże zainteresowanie widokami optycznymi sprawiło, że oprócz typowo gabinetowych „zograskopów” produkowano urządzenia przenośne, w formie prostych skrzynek również o konstrukcji przeznaczonej do publicznych pokazów. – opowiadała Joanna Sidorczak-Heinsohn. – Wkrótce „magiczne skrzynki” stały się nieodłącznym elementem jarmarków, były ulubioną rozrywką dorosłych i dzieci. Pokazom towarzyszyła muzyka i mała małpka w kolorowym przebraniu, będąca żywym dowodem na istnienie cudów dalekiego świata.
Przenosić się do dawnego świata

– Magiczne skrzynki były także obnoszone przez domokrążców, którzy pukali do drzwi i za parę groszy oferowali tego rodzaju przedstawienie, taki ówczesny telewizor przenośny − powiedziała dr Ewa Barylewska-Szymańska, kierownik Domu Uphagena, Oddziału Muzeum Historycznego Miasta Gdańska, a także sekretarz Towarzystwa Dom Uphagena. Anna Mallek z Działu Edukacji MHMG przygotuje zajęcia dla dzieci związane z wystawą. Zależy nam, żeby najmłodsi mieli świadomość, że ta rozrywka, która odeszła bezpowrotnie, była kiedyś bardzo popularna.

W trakcie przygotowywania wystawy rozmowy toczyły się wokół urządzenia optycznego do oglądania tych grafik, które znamy tylko z opisów, kontynuowała dr Ewa Barylewska – Szymańska. Zrodził się pomysł, żeby spróbować zograskop wykonać, podjął się zadania doktorant Wydziału Fizyki Politechniki Gdańskiej, Paweł Maciakowski.

– Gdyby nie ta skrzynka nie moglibyśmy się przenosić do dawnego świata, a o to też nam chodziło w Domu Uphagena, który jest też wehikułem czasu – powiedziała dr Ewa Barylewska-Szymańska.

– Jeśli człowiek dłużej popatrzy na taki obraz przez soczewkę, to ma wrażenie, że obraz jest strasznie daleko, że jest, być może, rzeczywisty – mówił Paweł Maciakowski. – Jest to widzenie dwuoczne, dlatego nie możemy jednym okiem patrzeć, bo nie będzie efektu. Musimy wejść w świat iluzji, wpatrywać się w obraz, oczy się do niego przyzwyczają i nagle efekt może się pojawić.

Światło przez soczewkę. Obiekty związane z Gdańskiem i regionem nadbałtyckim

Wszystkie rysunki mają bardzo wyraźnie zaznaczoną perspektywę, kontynuował Maciakowski. Widać wyraźnie, jak dachy schodzą się do jednego punktu, jak Motława ginie gdzieś w oddali, jak statki robią się coraz mniejsze, na potrzeby tych efektów rysunki były dodatkowo podostrzane. Dla zwiększenia efektu na przykład ulice przedstawiano trochę powykrzywiane, aby widz mógł cieszyć się wspanialszym efektem.

– Sama soczewka może wystarczyć do oglądania takich obrazków, ale większe wrażenie jest przy oderwaniu obrazka od kartki papieru, kiedy tło jest czarne – kontynuował Maciakowski. – Jak zaglądamy to jakbyśmy patrzyli przez okno. Ważne jest lustro, które odbija światło przez soczewkę, dlatego obrazek musimy obrócić do góry nogami.

– Z urządzeniem zetknęliśmy się dzisiaj po raz pierwszy, wiedzieliśmy, jak te ryciny były oglądane, ale nigdy na nie, jak to czyniono dawniej, nie spoglądaliśmy – powiedziała Joanna Sidorczak-Heinsohn. – To, co zobaczyłam, zrobiło na mnie duże wrażenie.

Prezentowane na wystawie grafiki pochodzą ze zbiorów Joanny Sidorczak-Heinsohn i Gunnara Heinsohna. Joanna Sidorczak-Heinsohn z zawodu jest architektem, pracuje w Wydziale Architektury Urzędu Miejskiego w Gdańsku. Profesor Gunnar Heinsohn z wykształcenia jest socjologiem i ekonomistą. Jest emerytowanym profesorem Uniwersytetu w Bremie. Kierował Instytutem Badań Porównawczych nad Ludobójstwem im. Rafaela Lemkina. Na naukowy dorobek profesora Heinsohna składa się blisko 700 książek, artykułów naukowych i materiałów konferencyjnych. Jego badania koncentrują się na rozwoju nowych teorii dotyczących historii cywilizacji.
Oboje łączy pasja kolekcjonerska. Wśród gromadzonych przedmiotów miejsce szczególne zajmują obiekty związane z Gdańskiem i regionem nadbałtyckim.

Wystawa czynna będzie do 16 marca 2014 r.

Katarzyna Korczak

Przed spotkaniem, na przedprożu Dworu Artusa zgromadzili się zaproszeni goście i wysłuchali harcerskich pieśni zagranych na karylionie. Prof. Andruszkiewicz to bowiem niestrudzony harcerz . Była okazja do zrobienia wspólnego zdjęcia.

W Wielkiej Sali Wety Ratusza Głównego Miasta gorącymi owacjami przywitano Profesora, któremu asystowały dwie panie w strojach starogdańskich. Licznie zgromadziła się młodzież z trójmiejskich szkół o profilu morskim.

Prezes Stowarzysznia „Nasz Gdańsk” prof. Andrzej Januszjtis w swoim wystąpieniu podkreślił zasługi prof. Andruszkiewicza dla Gdańska i gospodarki Pomorza.

Stowarzyszenie „Nasz Gdańsk” uznało prof. Witolda Andruszkiewicza za osobę „Zasłużoną w historii Miasta Gdańska”. Stowarzyszenie przyznało prof. Andruszkiewiczowi specjalny „Dyplom uznania”, w którym wyrażono szczególne uznanie i wdzięczność za wybitne zasługi dla Gdańska, za wieloletnią niestrudzoną działalność i niewyczerpaną pomysłowość w inicjowaniu inwestycji o epokowym znaczeniu, za upór, wolę i konsekwencję w doprowadzaniu do ich realizacji, a w szczególności za inicjatywę budowy Portu Północnego.

Słowa uznania i życzenie złożyli: Julian Franciszek Skelnik – Konsul Honorowy Królestwa Danii oraz prof. dr hab. Danuta Rucińska – Prezes Zarządu Woj. Pomorskiego Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego.

W dowód uznania i szacunku, podziękowania za długoletnią i pełną zaangażowania pracę naukową, dydaktyczną i organizacyjną w dziedzinie ekonomiki portów morskich i żeglugi profesor Andruszkiewicz uhonorowany został Medalem Prezydenta Miasta Gdańska. Medal wręczyła Dyrektor Kancelarii Prezydenta Helena Chmielowiec.

Wiedza i wielki talent prof. Andruszkiewicza przyczyniły się w ogromnym stopniu do rozwoju polskich portów, a w szczególności portu Gdańsk. Z jego inicjatywy i według jego pomysłu został zbudowany i otwarty w 1974 r. Port Północny, najgłębszy na Morzu Bałtyckim, z torem wodnym głębokości17 m, co umożliwia wchodzenie statków o nośności 150 tys. ton. Prof. Andruszkiewicz wysunął swój pomysł już w pracy doktorskiej, napisanej już w 1947 r., a obronionej w 1962 r. w Katedrze Portów Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Sopocie. Promotorem był prof. Bolesław Kasprowicz.

Za zrealizowane pomysły rozbudowy polskich portów prof. Witold Andruszkiewicz otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (11 listopada 1985 r.) i Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (już w Polsce Niepodległej – 28 maja 1997 r.) oraz Zespołową Nagrodę Państwową Pierwszego Stopnia.

Profesor zdobywał wyróżnienia nie tylko w Polsce, ale również za granicą, był m.in. ekspertem ONZ ds. portów morskich i transportu międzynarodowego. Był z ramienia ONZ doradcą premiera oraz ministra transportu Republiki Kongo w Afryce.

Zobacz: Fotoreportaż 

„ZASŁUŻONY W HISTORII MIASTA GDAŃSKA” – prof. Andruszkiewicz

Zdjęcia: Janusz Wikowski