Już od dawna Gdańsk nazywany jest światową stolicą bursztynu, a jednym z najważniejszych symboli potwierdzających to zaszczytne miano, jest wyjątkowej rangi dzieło, Ołtarz w Bazylice św. Brygidy, który aktualnie jest największą realizacją bursztynową na świecie.

Trudno się zatem dziwić, że praktycznie wszyscy, którzy przybywają do Grodu nad Motławą kierują swoje kroki do Bazyliki św. Brygidy, kojarzonej do niedawna wyłącznie z ruchem patriotyczno-solidarnościowym. Dziś ta świątynia zachwyca blaskiem bałtyckiego złota, w które w przestrzeni prezbiterium mistrzowie bursztynnictwa wpisują zarówno głęboką symbolikę patriotyczną, jak i w sposób ikonograficzny modlitwę wdzięczności za odzyskaną wolność.

Inicjatywa budowy Ołtarza Bursztynowego sięga przełomu wieków, kiedy przygotowywano się do uroczystych obchodów wejścia w Trzecie Tysiąclecie. Myśl ta rodziła się stopniowo w sercu ówczesnego proboszcza parafii św. Brygidy, ks. prałata Henryka Jankowskiego, który najpierw zaproponował Mariuszowi Drapikowskiemu, cenionemu artyście bursztynnikowi, wykonanie Monstrancji Milenijnej.

– Bursztyn ze względu na swoje wyjątkowe walory jest od wieków wykorzystywany między innymi w przestrzeni sakralnej do tworzenia małych arcydzieł, które mogą również przybierać wyjątkowe rozmiary, stąd propozycja budowy bursztynowej monstrancji wydawała się wyjątkowym wyzwaniem – wspomina Mariusz Drapiowski.

Pod koniec 1999 roku w „Drapikowski Studio” powstała wyjątkowej urody monstrancja. Oprócz walorów artystycznych, wrażenie zrobiła także jej wielkość, bowiem mierzy ona 174 cm wysokości i waży 32 kg. Poszczególnym srebrnym elementom, wypełnionym jantarowymi bryłami, nadano kształt gałęzi i liści, które w całości kompozycji utworzyły „Drzewo Życia”. W jego centralnym miejscu, jak gigantyczna kropla, umieszczone zostało bursztynowe kustodium, w którym wystawiany jest Najświętszy Sakrament.

Ten niesamowity bursztyn, to bodaj największy znany jantarowy okaz, o wyjątkowej przeźroczystości, a ofiarował go na ten cel, nieżyjący już nestor burszynnictwa, Wiesław Gierłowski.

U podnóża Monstrancji umieszczone są dwie postacie, Matki Bożej i Marii Magdaleny, niewiast, które stały pod Chrystusowym krzyżem, zaś monogramy ich imion – „MM” – to liczba rzymska 2000.

W podstawie tego liturgicznego naczynia znajdują się liczne krzyże, symbolizujące różne wyznania, co ma podkreślać jedność i bogactwo chrześcijaństwa w jego różnorodności.

Monstrancja została uroczyście wprowadzona do kościoła św. Brygidy i poświęcone 1 stycznia 2000 roku.

– Nowy Rok, to Światowy Dzień Pokoju – wspomina Mariusz Drapikowski – a wyjątkowej symboliki dodaje fakt, że właśnie tego dnia odbyła się pierwsza modlitwa w intencji pokoju przed wystawionym Najświętszym Sakramentem w tym „bursztynowym naczyniu”.

Zarówno efekt artystyczny, jak i wymiar religijny Monstrancji Milenijnej sprawił, że niebawem ukonkretniła się myśl o podjęciu budowy w prezbiterium Bazyliki św. Brygidy nastawy ołtarzowej z „polskiego złota”.

Początkowo powstała konstrukcja, na której umieszczane były i nadal są, poszczególne elementy zdobnicze i fragmenty krzewu winnego. Jej wertykalność nawiązuje do stylu gotyckiego tej świątyni.

Kiedy znaczące elementy bursztynowego wystroju zostały już zainstalowane zauważono, że gdański ołtarz bursztynowy jest już znacznie większy od słynnej „komnaty bursztynowej” w Carskim Siole, gdyż jego wysokość wynosi 13 m, a powierzchnia 120 m kw., zaś komnata ma „zaledwie” 4,3 m wysokości i powierzchnię pokrytą bursztynem 75 m kw.

Mariusz Drapikowski zwraca uwagę i na to, że różnic tych można dopatrzeć się więcej, choćby dlatego, że odmienne intencje przeświecają realizacji obu porównywanym dziełom.

– Ołtarz Bursztynowy w Bazylice gdańskiej jest darem wdzięczności ofiarowanym Bogu za bezkrwawo odzyskaną wolność – wyjaśnia Drapikowski – a komnata w Carskim Siole budowana była wyłącznie na chwałę monarchów Fryderyka I i cara Piotra I.

Symbole ikonograficzne

Znajdująca się w ołtarzu ikona Jasnogórskiej Czarnej Madonny została „napisana” przez ks. Franciszka Znanieckiego po tragicznych wypadkach Grudnia ‘70 i nosi tytuł „Matki Bożej – Opiekunki Ludzi Pracy”. Została ona poświęcona przez Papieża Pawła VI w 1975 r., a zawieźli ją do Watykanu kardynałowie: Stefan Wyszyński i Karol Wojtyła, których postaci z brązu, wykonane przez prof. Stanisława Radwańskiego, ustawione zostały u stóp ołtarza po lewej i po prawej stronie.

Ikona Matki Bożej ozdobiona została powłóczystą bursztynową szatą i koronami.

– Gdy powstawał projekt sukienki bursztynowej do tego obrazu, który ma wysokość 1,2 m należało znaleźć takie artystyczne rozwiązanie, aby wizerunek Madonny był widocznym elementem w przestrzeni tak wysokiego ołtarza – wspomina Mariusz Drapikowski. – Wówczas postanowiłem, by szata uwydatniła pełno postaciową sylwetkę Maryi z Dzieciątkiem.

Szata Matki Bożej wykonana została z najrzadziej występującego w przyrodzie, a przez to najcenniejszego – białego bursztynu. Znaczna część użytego do jej wykonania materiału, to dar gdańskich twórców – bursztynników, którzy posiadali go w swoich zbiorach.

Nad wizerunkiem Czarnej Madonny widoczny jest orzeł. Jego sylwetka obrazuje trudne doświadczenia historyczne naszego narodu. Złamane skrzydło, utrudniające podniesienie się do lotu, to zarówno symbol rozbiorowej, ponad stuletniej niewoli, jak i skutków podstępnej napaści na Polskę we wrześniu 1939 roku przez hitlerowskie Niemcy i Rosję sowiecką. Jednakowoż dumnie podniesiona głowa orła w królewskiej koronie obrazuje godność, której Polacy nigdy się nie wyzbyli, a zarazem gotowość do podjęcia walki o słuszną sprawę.

Poniżej obrazu „Opiekunki Ludzi Pracy” umieszczona została mapa Polski. Otaczająca ją szata, to znak rozpostartego na Rzeczpospolitą opiekuńczego Płaszcza Maryi, a napis „Solidarność” przypomina o ruchu, który zapoczątkował przemiany doprowadzające do odzyskania niepodległości.

To tylko niektóre z symbolicznych elementów gdańskiego Ołtarza Bursztynowego, którego dzieło budowy trwa nadal i uzupełniany jest kolejnymi elementami, jak choćby Krzyż Wołyński, czy Krzyż Katyński, symbole upamiętniające bestialsko pomordowanych Polaków.

Poznanie bogatej ikonografii zawartej w rozlicznych detalach tego dzieła wymaga znacznie szerszej publikacji, zważywszy na fakt, że zaangażowani w nie są również inni artyści. Jednakże aktualnie nad wszystkim, co dotyczy Ołtarza Bursztynowego, sprawuje pieczę proboszcz bazyliki brygidiańskiej ks. kanonik Ludwik Kowalski, który konsultuje wszelkie szczegóły tej realizacji z projektantami: Mariuszem Drapikowskim i prof. Stanisławem Radwańskim.

Bogusław Olszonowicz

Zdjęcia: Robert Kwiatek, Janusz Wikowski, Michał Mazurkiewicz